و معناى اينكه فرمود : * ( « وَلَلآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا » ) * اين است كه هم خود آخرت بزرگتر از دنيا است ، و هم برتريها و امتيازاتش بزرگتر از برتريها و امتيازات دنيا است ، پس كسى خيال نكند كه اهل آخرت در زندگى يكسانند و نيز توهم نكند كه تفاوت زندگى اهل آخرت مانند تفاوت در زندگى دنيا است ، بلكه آخرت خانه ايست وسيعتر از دنيا ، وسعتى كه نمىشود آن را به چيزى قياس كرد . آرى برتريهاى دنيايى به خاطر اختلافى است كه در اسباب مادى دنيا است ، و چون اين اسباب محدود است و دنيا دار تزاحم است در نتيجه برتريهاى دنيا هم محدود است ، به خلاف برتريهاى آخرت كه به خاطر اختلاف اسباب كونيه نيست ، بلكه به خاطر اختلافى است كه جانها و دلها در ايمان و اخلاص كه از احوال قلب است ، دارند و اختلاف احوال قلب وسيعتر از اختلاف احوال جسم است ، وسعتى كه نتوان با چيزى مقايسه كرد ، هم چنان كه فرمود : « إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوه يُحاسِبْكُمْ بِه اللَّه » « 1 » ، و نيز فرموده : « يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّه بِقَلْبٍ سَلِيمٍ » « 2 » . بنا بر اين نتيجه اين مىشود كه خداى سبحان رسول گرامى خود را دستور مىدهد كه فضيلتها و برتريهاى اعتبارى را كه در ميان اهل دنيا هست وسيله قرار داده و از آن برتريها به برتريهاى درجات آخرت پى ببرد ، چون برتريها باعث اختلاف ادراكات باطنى و نيات و اعمال مىشود ، آرى هر چه قدرت بيشتر شد عملهاى بيشترى براى انسان مقدور مىشود ، و هر چه آن كم شد اين نيز كم مىگردد ، و همين اختلاف باعث اختلاف درجات آخرت خواهد شد . * ( « لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّه إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولًا » ) * . در مفردات مىگويد : « خذلان » بدين معنا است كه آن كس كه آدمى احتمال مىدهد او را يارى كند در هنگام احتياج يارى نكند « 3 » . و اين آيه به منزله نتيجه اى براى آيات قبل است كه سنت خدا در بندگانش را يادآور بود ، و به اين معنا خاتمه يافت كه « هر كس از بندگان خدا دنياى عاجل را بطلبد همين طلبش او را در آخر به آتش و مذموميت و مدحوريت منتهى مىكند ، و هر كس از ايشان كه آخرت

--> ( 1 ) اگر اظهار كنيد آنچه در دلها داريد و يا پنهانش كنيد خداوند با آن محاسبه تان مىكند . سوره بقره ، آيه 284 . ( 2 ) روزى كه مال و فرزندان سودى نبخشد مگر كسى كه با دل سالم نزد خدا آيد . سوره شعراء ، آيه 89 . ( 3 ) مفردات راغب ، ماده « خذل » .